را پراكندند ، همان طورى گلها را دسته دسته پراكنده مىكنند و نديمان نيز به پيروى وى همان كار را كردند و چون پولها سبك بودند ، باد آنها را برد ، و در هوا همچون گلهايى كه بپرواز در مىآيند ، بپرواز درآمدند . » [ 1 ] تمام اينها از آسوده خيالى و خوشگذرانى بيش از حد ، نشأت مىگرفت زيرا كه خلفاى عبّاسى از خوشگذرانى تا حد ديوانگى و هوسبازى برخوردار بودند ، و در كنار آنها طبقات مختلف مردم ، در سختى و تنگناى زندگى به سر مىبردند و در نكبت و تنگدستى شديد قرار داشتند . . . » [ 2 ] زندگى اقتصادى عمومى اما وضع اقتصاد مردم در كشورهاى اسلامى ، بىنهايت بد بود ، اغلب مردم در چنگال فقر و تنگدستى گرفتار بودند و در تنگنا و سختى فوق العاده به سر مىبردند و ثروت عمومى منحصرا در اختيار خوانندگان و هرزه‌درايان و اطرافيان و كارگزاران خليفه بويژه تركها بود ، اينها بودند كه خانه‌هايشان از اموالى انباشته بود كه نمىدانستند چگونه مصرف كنند ، و هيچ نوع از انواع كاميابى و شهوترانى را فروگذار نكردند مگر آن كه آن همه اموال فراوان را سخاوتمندانه خرج كردند و هرگاه از نوعى شهوترانى دل‌زده مىشدند به سراغ نوع ديگرى مىرفتند و همين طور عمرشان در هرزگى و نوازندگى و انعقاد مجالس مىگسارى در كاخهاى مجلّلى كه از اموال فقرا و محرومان و بيچارگان فراهم شده بود ، مىگذشت . به هر حال ، زندگى اقتصادى در بين بيشتر طبقات جهان اسلام فلج شده و نگران‌كننده بود و اين خود يكى از عواملى بود كه مصلحان اجتماعى را به قيام مسلحانه در برابر حكومت عباسى واداشت و ما بخشى از آنها را در بحثهاى

--> [ 1 ] ديارات : ص 160 . [ 2 ] العصر العباسى الثانى : ص 68 - 69 .